Tùy thuộc vào sự phát triển kinh tế - xã hội và cơ chế quản lý của Nhà nước, khả năng tạo nguồn, Tổng cục Hậu cần (TCHC) tham mưu với Quân ủy Trung ương, Bộ Quốc phòng (BQP) xác định phương thức bảo đảm (PTBĐ) VCHC đáp ứng yêu cầu, nhiệm vụ Quân đội trong mỗi giai đoạn.

Trước năm 1990, việc bảo đảm VCHC chủ yếu bằng hiện vật, hậu cần cấp chiến lược cơ bản tổ chức sản xuất, tạo nguồn hàng hậu cần (trừ lương thực, thực phẩm, chất đốt...) cấp cho đầu mối đơn vị theo kế hoạch dự toán. Các đầu mối đơn vị tiếp nhận, bảo đảm cho bộ đội theo tiêu chuẩn hiện hành. Để phù hợp với cơ chế quản lý của Nhà nước, ngày 24/02/1990, BQP ban hành Quyết định số 57/QĐ-QP và Quy định số 58/QĐ-QP về đổi mới PTBĐ VCHC. Kể từ đó, PTBĐ VCHC được chuyển từ bảo đảm bằng hiện vật là chủ yếu sang bảo đảm bằng tiền kết hợp hiện vật, phân cấp một phần cho đơn vị tự tạo nguồn theo khu vực. Cùng với sự phát triển kinh tế - xã hội đất nước và yêu cầu, nhiệm vụ Quân đội, TCHC đã tích cực, chủ động tham mưu với Quân ủy Trung ương, BQP không ngừng đổi mới PTBĐ VCHC theo hướng phân cấp tạo nguồn nhiều hơn cho cấp dưới, phù hợp với từng giai đoạn khác nhau. Việc phân cấp tạo nguồn được thực hiện theo nguyên tắc: đơn vị tự tạo nguồn tại chỗ những mặt hàng thông dụng, sẵn có trên thị trường (lương thực, thực phẩm, chất đốt, nhu yếu phẩm)... TCHC tạo nguồn, bảo đảm bằng hiện vật các mặt hàng dự trữ chiến lược, SSCĐ, đặc chủng và những mặt hàng đơn vị tạo nguồn gặp khó khăn... Sau 30 năm thực hiện đổi mới PTBĐ VCHC cho thấy đã phát huy tính chủ động, lợi thế của hậu cần các cấp, giảm chi phí vận chuyển, hạn chế hàng tồn kho. Từng bước xóa bỏ tư tưởng “lĩnh trên, cấp dưới”, trông chờ, ỷ lại vào cấp trên; các doanh nghiệp hậu cần năng động hơn trong hoạt động sản xuất, kinh doanh và ứng dụng khoa học, công nghệ vào sản xuất ngày càng rộng rãi hơn. Đặc biệt là, chất lượng đời sống bộ đội ngày càng được nâng lên rõ rệt, đáp ứng yêu cầu, nhiệm vụ xây dựng Quân đội chính quy, tinh nhuệ, từng bước hiện đại, SSCĐ cao. 

 Nhằm đáp ứng yêu cầu BĐHC trong tình hình mới, ngày 01/7/2016, Chính phủ ban hành Nghị định số 76/2016/NĐ-CP Quy định tiêu chuẩn VCHC đối với quân nhân tại ngũ, công nhân và viên chức quốc phòng, thay thế các nghị định trước đây. Để phù hợp với cơ chế quản lý của Nhà nước, ngày 25/8/2018, Quân ủy Trung ương ban hành Nghị quyết số 915-NQ/QUTW về đổi mới cơ chế quản lý tài chính trong Quân đội giai đoạn 2018-2025. Để triển khai thực hiện Nghị quyết, TCHC tham mưu với Quân ủy Trung ương, BQP, tiếp tục đổi mới mạnh mẽ, từng bước hoàn thiện PTBĐ VCHC gắn với cơ chế quản lý tài chính mới trong Quân đội và thể chế kinh tế của Nhà nước, đảm bảo phù hợp, hiệu quả. Theo đó, tập trung phân cấp triệt để cho đơn vị tự tạo nguồn; tăng cường đấu thầu rộng rãi, ký thỏa thuận khung trong mua sắm tập trung, đảm bảo phù hợp với Luật Đấu thầu và Luật Ngân sách Nhà nước. Kết hợp nhiều nguồn lực để tăng khả năng bảo đảm; quản lý chặt chẽ số lượng, chất lượng VCHC phân cấp; thực hiện hiệu quả xã hội hóa một số mặt công tác hậu cần... nhằm giữ ổn định và cải thiện đời sống bộ đội.

Từ năm 2019, các cơ quan, đơn vị trong toàn quân thực hiện lập, phân bổ dự toán ngân sách hậu cần theo cơ chế quản lý tài chính mới, đảm bảo đồng bộ từ trên xuống đến dưới. Trên cơ sở ngân sách được giao, các đơn vị tiến hành phân cấp triệt để cho đơn vị tự tạo nguồn những mặt hàng thông dụng (lương thực, thực phẩm, chất đốt, một số loại quân trang; xăng, dầu, mỡ thông dụng; thuốc, vật tư y tế; dụng cụ sinh hoạt...) đáp ứng nhu cầu thường xuyên. Đối với hàng hóa mua sắm số lượng lớn, do cơ quan chuyên ngành cấp chiến lược tổ chức đấu thầu rộng rãi, mua sắm tập trung theo phương thức ký thỏa thuận khung, trên cơ sở đó, các đơn vị đầu mối trực thuộc Bộ ký hợp đồng mua bán. Các loại VCHC trước khi cấp phát, bảo đảm cho bộ đội đều được kiểm tra, giám sát chặt chẽ của cơ quan nghiệp vụ, cơ bản đáp ứng yêu cầu chất lượng, chủng loại, quy cách, tiết kiệm kinh phí...

Bên cạnh những kết quả nói trên, việc tạo nguồn ở một số đơn vị tiến độ còn chậm. Quy trình triển khai còn thiếu sót, trình tự chưa đúng quy định; năng lực chuyên môn của cán bộ làm công tác này còn hạn chế. Một số loại VCHC đặc chủng có thời điểm tạo nguồn gặp khó khăn, nhất là những loại hàng trong nước chưa sản xuất được (nhiên liệu máy bay, tàu chiến...). Việc xây dựng hồ sơ, thủ tục mua sắm, thanh quyết toán còn gặp khó khăn, do phần lớn cán bộ hậu cần cấp chiến dịch, chiến thuật làm kiêm nhiệm, chưa nắm chắc nguyên tắc, quy định mới trong hoạt động mua bán, đấu thầu. Một số mặt hàng chưa có tiêu chuẩn cơ sở trong lĩnh vực quân sự quốc phòng; đơn vị thiếu thiết bị kiểm tra, chỉ thực hiện bằng phương pháp cảm quan, so sánh hàng mẫu, khó đánh giá chất lượng. Nếu phân cấp triệt để 100% ngân sách hậu cần cho đơn vị tự tạo nguồn, không có kinh phí dự phòng, khi phát sinh nhiệm vụ đột xuất, nhu cầu tiêu thụ lớn sẽ gặp nhiều khó khăn trong bảo đảm...

Để nâng cao chất lượng đổi mới PTBĐ VCHC gắn với cơ chế quản lý tài chính mới trong Quân đội, theo chúng tôi cần thực hiện tốt một số biện pháp sau:

Một là, làm tốt việc quán triệt, nâng cao nhận thức, trách nhiệm cho cấp ủy, chỉ huy, cán bộ hậu cần các cấp trong việc thực hiện chủ trương “Đổi mới PTBĐ VCHC gắn với đổi mới cơ chế quản lý tài chính Quân đội”. Phải xác định rõ, chủ trương trên là sự phát triển tất yếu, khách quan trong công tác BĐHC, phù hợp với cơ chế quản lý kinh tế của Nhà nước trong giai đoạn hiện nay. Trước đây, ngân sách ngành, cơ quan, đơn vị, chủ yếu do cấp trên và cơ quan tài chính xây dựng, phân bổ, nhưng hiện nay cơ quan tài chính các cấp chủ trì tổng hợp, lập dự toán ngân sách; lập phương án phân bổ dự toán ngân sách cho đơn vị cấp dưới và ngành nghiệp vụ cùng cấp. Các ngành nghiệp vụ phải lập dự toán ngân sách tự chi ở cấp mình và chịu trách nhiệm thẩm định dự toán ngân sách của cấp dưới, cần tránh tư tưởng cho rằng việc lập, phân bổ ngân sách, hoàn toàn do cơ quan tài chính, cơ quan nghiệp vụ không còn trách nhiệm. Mặt khác, dự toán ngân sách của các đơn vị chỉ phân bổ một lần ngay từ đầu năm, nên phải phát huy vai trò trách nhiệm của cán bộ hậu cần, tài chính các cấp để khâu lập dự toán, tạo nguồn, đảm bảo kịp thời, đầy đủ VCHC đáp ứng yêu cầu, nhiệm vụ.

Hai là, cơ quan hậu cần các cấp triển khai thực hiện tốt các văn bản chỉ đạo, hướng dẫn của Tổng cục Hậu cần, Cục Tài chính/Bộ Quốc phòng và các cơ quan chức năng trong việc lập, phân bổ dự toán ngân sách hậu cần theo cơ chế quản lý tài chính mới. Phát huy vai trò, chức năng, nhiệm vụ của cơ quan nghiệp vụ các cấp trong công tác quản lý, chỉ đạo, đảm bảo nguyên tắc cơ quan hậu cần cấp trên phải nắm chắc nhu cầu, dự toán, ngân sách của cấp dưới. Trên cơ sở chỉ tiêu ngân sách được giao, cơ quan hậu cần các cấp phối hợp với cơ quan tài chính cùng cấp, tham mưu với cấp ủy, chỉ huy thực hiện phân cấp triệt để cho đơn vị tự tạo nguồn các mặt hàng thông dụng, phù hợp với khả năng, địa bàn đóng quân và quy định quản lý tài chính.

Ba là, từng bước xây dựng, hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn, định mức, hạn mức kinh phí bảo đảm VCHC ở các cấp làm cơ sở xác định giá, tổ chức sản xuất, mua sắm, lập, thẩm định, phân bổ dự toán ngân sách và thanh quyết toán.  Phân cấp tạo nguồn VCHC phù hợp với khả năng từng cấp, có nguồn dự phòng bảo đảm cho nhiệm vụ đột xuất. Xây dựng quy định cụ thể chỉ tiêu phân cấp tạo nguồn đối với từng cấp đơn vị (cấp sư đoàn, lữ đoàn, trung đoàn và tương đương). Xác định thời hạn phân bổ và giao dự toán ngân sách hợp lý để các ngành nghiệp vụ cấp dưới có thời gian thực hiện phân cấp (số kiểm tra) theo quy định. Một số loại VCHC dự trữ SSCĐ, vật chất trong nước chưa sản xuất được hoặc khó khai thác (xăng dầu máy bay, tàu biển…) cần nghiên cứu lượng dự trữ gối đầu thường xuyên hợp lý để sẵn sàng bảo đảm cho nhiệm vụ đột xuất. Thực tế cho thấy, một số nhiệm vụ đột xuất (bảo vệ chủ quyền biển, đảo; phòng chống đại dịch Covid-19…) nhu cầu VCHC tăng cao, trong khi lượng gối đầu thường xuyên không có, nếu tổ chức mua sắm tập trung theo hình thức đấu thầu sẽ mất nhiều thời gian, dễ ảnh hưởng đến nhiệm vụ. Đối với các đơn vị dự toán cấp 2, cần nghiên cứu giữ lại một phần ngân sách dự phòng phù hợp với dự kiến nhiệm vụ từng đơn vị để chủ động trong bảo đảm. Những mặt hàng phân cấp tạo nguồn cho đơn vị dự toán cấp 3, cấp 4, nếu số lượng và giá trị ít, đơn vị đóng quân vùng sâu, vùng xa, cán bộ phụ trách mua sắm chưa đủ tiêu chí tham gia tổ đấu thầu, cơ quan nghiệp vụ cấp trên cần tổ chức tạo nguồn tập trung bảo đảm bằng hiện vật. Đối với hàng hóa, dịch vụ áp dụng mua sắm tập trung phải đáp ứng yêu cầu sau: mua sắm số lượng lớn hoặc chủng loại hàng hóa được sử dụng phổ biến tại nhiều cơ quan, đơn vị, tổ chức; hàng hóa dịch vụ có yêu cầu tính đồng bộ, hiện đại.

Bốn là, tăng cường công tác quản lý, giám sát, kiểm soát chất lượng VCHC theo phân cấp, đảm bảo theo tiêu chuẩn kỹ thuật, giá cả hợp lý. Tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra, kiểm toán các khâu trước, trong và sau chi tiêu để đảm bảo sử dụng hiệu quả ngân sách. Ngành nghiệp vụ cấp trên cần quan tâm giúp đỡ đơn vị trong khâu nghiệm thu hàng hóa được phân cấp tạo nguồn. Tổ chức kiểm tra chặt chẽ chất lượng hàng hóa trước khi nhập kho, cấp phát, sử dụng, đồng thời rà soát lượng vật chất tồn kho để huy động bảo đảm cho nhiệm vụ. Chủ động bám sát cơ quan nghiệp vụ cấp trên, nắm chắc kế hoạch phân cấp tạo nguồn và bảo đảm ngân sách kịp thời cho đơn vị. Giao chỉ tiêu kinh phí đồng thời với chỉ tiêu phân cấp tạo nguồn để đơn vị chủ động trong xây dựng kế hoạch phân cấp cho đơn vị cấp dưới.

Năm là, đổi mới PTBĐ VCHC gắn với đổi mới cơ chế quản lý tài chính trong Quân đội là vấn đề còn mới, cần đưa vào chương trình huấn luyện, tập huấn hằng năm cho đối tượng là cán bộ chủ trì, cán bộ, nhân viên hậu cần các cấp. Trong đó, nội dung tập trung vào những vấn đề mới, nhiệm vụ, quyền hạn của các cơ quan, đơn vị trong thực hiện công tác lập dự toán, quản lý, quyết toán, phân bổ ngân sách và những quy định về hoạt động mua bán tập trung. Cập nhật nội dung mới vào chương trình giảng dạy tại các học viện, trường phù hợp với từng đối tượng đào tạo. Tích cực tổ chức bồi dưỡng, nâng cao kiến thức đấu thầu, mua sắm hàng hóa cho cán bộ, nhân viên hậu cần các cấp để triển khai thực hiện đúng nguyên tắc, hiệu quả. TCHC sớm ban hành tài liệu, hướng dẫn cơ quan, đơn vị các cấp quy trình tổ chức tạo nguồn VCHC. Kịp thời tổ chức rút kinh nghiệm đánh giá việc phân cấp tạo nguồn ở các cấp, để khắc phục khâu yếu, mặt yếu và những tồn tại, hạn chế.

Đổi mới PTBĐ VCHC gắn với cơ chế quản lý tài chính mới trong Quân đội là bước phát triển trong công tác BĐHC, phù hợp với cơ chế quản lý kinh tế của Nhà nước trong giai đoạn hiện nay. Tuy nhiên, đây là vấn đề mới, cần được tiếp tục nghiên cứu và triển khai thực hiện đồng bộ, hiệu quả các biện pháp trong công tác bảo đảm VCHC.

Đại úy NGUYỄN VIỆT LINH - Đại úy TRẦN ĐÌNH VIỆT (Học viện Hậu cần)